دوشنبه, ۲۹ شهریور , ۱۴۰۰ 13 صفر 1443 Monday, 20 September , 2021 ساعت ×
پ
پ

۱- تبیین مسئله
کمیته میراث جهانی در سال ۱۹۷۲ (برابر با ۱۳۵۱ خورشیدی) کار خود را آغاز کرد و از همان ابتدا تبدیل به یکی از مهم‌ترین نهادها در سازمان یونسکو شد. این مرکز، مسئول انتخاب، حفاظت و حراست از مناطق طبیعی و فرهنگی ثبت شده در فهرست میراث جهانی است.
کنوانسیون یونسکو که ۱۷۸کشور جهان را شامل می‌شود، یکی از گسترده‌ترین قراردادهای بین ‌المللی است که به منظور حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی جهان ایجاد شده است.
میراث معنوی یا intangible heritage موضوعی است که از چندین سال پیش در بخش فرهنگی یونسکو برای حفاظت از میراث فرهنگی معنوی تمام ملت‌ها، تعریف شده و از آن پس برایش برنامه‌ریزی انجام می‌شود.
یونسکو درکنوانسیون میراث معنوی، سال ۲۰۰۳ میراث معنوی یا میراث غیر ملموس، عبارت از: رفتارها، شیوه های، ارائه نمودها، دانش، مهارت ها و نیز وسایل، اشیا و مصنوعات دستی و فضاهای فرهنگی مرتبط با آن ها می داند، که جوامع، گروه ها و در برخی از موارد افراد آن ها را به عنوان بخشی از میراث فرهنگی خود می شناسند. این میراث معنوی غیر مادی از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود و به طور مداوم توسط گروه ها و جوامع در برابر محیط، طبیعت و تاریخ آن ها، مجدداً خلق و آفریده می شود.
در واقع میراث معنوی شامل سنت‌های شفاهی همچون زبان،هنرهای نمایشی مثل موسیقی و رقص و تئاتر، آیین‌ها و رویدادها، دانش و تجارب اجتماعی در رابطه با طبیعت و هستی و همچنین صنایع سنتی می‌شود.
با توجه به پیشینه فرهنگی و تمدن تاریخی،ایران حرف‌های بسیاری برای گفتن در زمینه میراث معنوی دارد. پرونده هایی همچون نوروز، موسیقی ردیف دستگاهی ایران، کوچ عشایر، اذان موذن زاده، مراسم آیینی محرم و عاشورا، گویش تاتی و موسیقی محلی بوشهر، موسیقی مقامی خراسان از جمله پرونده هایی است که قرار است در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت برسد.
کارشناسان،آیین های سنتی نمایشی و مراسم آیینیعاشورا را،بخشی از این میراث معنوی می دانند و تاکید می کنند که :« این آیین ها باید شناسایی و محافظت شوند. اما متاسفانه ما در سال های اخیر نتوانستیم آن طور که باید و شاید از این آیین های نمایشی محافظت کنیم. در سال های اخیر با هجوم رسانه های جدید زمینه های از میان رفتن بسیاری از این آیین ها را فراهم کردیم.»
مسئولین گردآوری پرونده تعزیه برای ثبت در فهرست جهانی با بیان این که وظیفه ثبت و حفظ این آیین ها بر عهده تشکیلات دولتی سازمان میراث فرهنگی و وزارت فرهنگ و ارشاد است، افزودند: « بسیاری از این هنرها و آیین های نمایشی در حال از بین رفتن است و باید هر چه زودتر برای حفظ و نگهداری آن اقدام کرد. اما تاکنون هیچ کمیته ای به عنوان متولی رسمی حفظ آیین ها به وجود نیامده است.»
یکیازاین هنرها و آیین های نمایشی، آیین های عزاداری و الگوهای بومی آن می باشد. آیین های عزاداری ماه محرم همه ساله در سراسر ایران با شور و عشق خاص مردم به ابا عبدالله الحسین(ع) برگزار می شود و عاشقان آن حضرت ارادت و تجدید میثاق خود را هر سال در قالب عزاداری مستحکم تر می کنند.
این آیین های عزاداری به فراخور فرهنگ و شیوه های مرسوم هر منطقه و استانی متفاوت است و از دیرباز همواره در قالب هیات های مذهبی و راه اندازی دستجات و تکایا برگزار شده است .
امروزه مذهب وآیین های مرتبط با آن تبدیل به بخشی جدا نشدنی از فرهنگ مردم شده است و گنجینه ای است که پیشینیان ما آن را برای ما به میراث گذاشته اند، به همین دلیل ما برای حفظ هرچه بهتر آن باید بکوشیم.
شیعه به متابعت از سیره رسول الله(ص) و در نظر گرفتن تقدس اماکن دینی و مذهبی، بنیانگذار زیباترین ابنیه ویژه نیایش و عبادت در جهان اسلام است. هرچند صرف عبادت به درگاه پروردگار در پایه گذاری این مکان هدف اصلی بوده، اما جنبه های اجتماعی و رویارویی مردم و همدلی و چهره به چهره شدن و جامعه شناسی تعاون و همیاری و هم فکری در انجام فرایض دینی و رعایت تشریفات مذهبی نیز مد نظر بوده است.
فضای الهی و معنوی در این اماکن، همیشه ایام، روح بخش و دلنواز بوده است. به فرمان الهی و اطاعت حضرت محمد(ص)، نخستین مسجد در مدینه النبی ساخته شد، اما اهل تشیّع از همان روز، با توجه به دل سپاری به خاندان عصمت و طهارت(ع)، سعی کردند هم در مسجد حضور یابند و گوش به موعظه های واعظان و نطاقان بسپارند و به اصطلاح به دین و روش مسجد احترام بگذارند و هم با توجه به قداست آرامگاه و مشهد اولیاء الله، دریچه ای به سوی عبادت بگشایند و آیین عبادت در مسجد و زیارت در امامزاده ها ومرقد مطهر امامان را از نظر دور نسازند و تشریفات اجتماعی عبادی را پر رونق نمایند.
ایرانیان در این طریق، الحق که سنگ تمام گذاشته اند. ایرانی پیرو تشیّع، گویی در زیارت کعبه، زادگاه امام همام علی بن ابیطالب(ع) و مذبح ذبیح کربلا را به یاد آورده، گریزی به مصائب اولیا می زند. ستایش و نیایش اهل تشیّع ضمن برگزاری مناسکحج دیدنی است. مساجد شیعه مناظری ازروضه خلدبرین را مجسم می سازند و تربت شهدا همیشه ایام عطرآگین، و صحن و سرای امامزاده ها پیچیده در گل بانگ های ایمان، همواره معطرند، و سقاخانه ها که وقف سقای لب تشنگان حضرت عباس(ع)اند، همواره منور، و آب انبارها به وقف، سیراب کننده مردم عطشان، و بقاع متبرکه محل عبادت مؤمنان جان شیفته، و حسینیهها و زینبیه ها و عباسیه ها و مهدیه ها یادآور عظمت اولیا و اهل بیت، و تکایا محل تجمع ذاکران و واعظان و خطیبان بوده است.
حسینیه ی یا «حسینی» یعنی منسوب به حسین(ع). این پیوند میان حسین (ع) و حسینیان در تمام جلوه های زندگی عاشقان برقرار است. حسینیان در فکر و ایده و مرام، به مولای عاشقان، حسین(ع)، تشبه می جویند. و «حسینیه ی» مکانی است برای اقامه سوگواری برای اباعبدالله الحسین(ع). شاید روی آوردن شیعه به حسینیه ی، در دوران های کهن به خاطر آن بوده است که مساجد، اغلب در اختیار و سلطه حکومت هایی بوده اند که برای تشیّع و اقامه عزاداری و مراسم مذهبی شیعه، محدودیت هایی ایجاد می کردند. در ایران، در گوشه و کنار شهرها و روستاها، حسینیه های فراوانی به چشم می خوردکه همه از باب محبت به حسین(ع) ساخته شده و گاهی به عنوان «زائرسرا» برای زوار نیزدرنظرگرفته شده است؛ مثل حسینیه ی آذربایجانی ها، تهرانی ها، اصفهانی ها و… که در شهرهای نجف، کربلا، مشهد و… از این گونه فراوانند.
در مناطق هند، به حسینیه ی، «امام باره» می گویند. در برخی از نقاط آسیای میانه نیز حسینیه هایی که می ساختند، به «مسجد شیعه ها» معروف می شدند. یکی از حسینیه های معروف ایران، «حسینیه ی مجتهد» در شهر اردبیل و دیگری بخشی از تکیه معاون الملک کرمانشاه و مشهور به حسینیه ی است که در کنار زینبیه و عباسیه قرار دارد و در کاشی های منقش این صحن و سرا، بسیاری از وقایع مربوط به کربلا نقش بسته است. تأثیر مستقیم تشیّع از دیرگاه در به وجود آمدن چنین مکان مقدسی کاملاً آشکار است.
این ها همه از تأثیر تشیّع و بزرگان مذهب شیعه و کرامت و عنایت این بزرگواران است که خاک بی مقدار را به نظر کیمیا می کنند. مردی مؤمن و خداشناس از تبار عاشقان سیدالشهدا(ع) وقتی از شدت و حدّت عزاداری در تکیه «متولی باشی» قم سخن می گوید، اشک بر دیده می آورد و خاطراتی بازگو می کند: «…خدا شاهد است که اگر اشک هایی را که در طول سالیان متمادی در این تکیه ریخته شده، جمع آوری کرده، به یکباره در آن بریزند، سیل اشک از بالای دیوار آن به بیرون خواهد ریخت…»
خود تکیه ها و حسینیه ها به عنوان محل های برگزاری آیین های مذهبی، و پرچم ها و بیرق ها که نشان از علم حضرت عباس(ع) دارند، اسب زخمی امام حسین(ع)، کمان ها، نیزه ها و شمشیرها، لباس سرخ اشقیا، لوازم و اسباب صحنه نمایش تعزیه خوانی شامل خیمه و ظرف آبی به نشانه فرات، همه و همه در هنگام نمایش از قدرت بیانی بالایی برخوردارند.
مردم ایران از دیرباز در دهه محرم و عاشورای حسینی با توجه به ویژگی های اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف، با شیوه های گوناگون به سوگواری و عزاداری می پردازند.
آذربایجان از نخستین خاستگاه های تشیّع و زنده نگه داشتن نام و یاد ائمه معصومین (ع) در تاریخ ایران زمین است. هم از این روست که اهمیت مراسم مذهبی شیعیان به ویژه در ایام محرم از جایگاه ویژه ای در این خطه از میهن اسلامی برخوردار است.
آداب و رسوم حاکم بر عزاداری‌های مذهبی سالار شهیدان یکی از دیدنی ترین و عرفانی ترین مراسم‌ مردم آذربایجان است. دهه محرم در این منطقه ایامی است که در آن غرورها خاموش، نخوت‌ها فراموش، بزرگی‌‌ها کنار افتاده و مرد و زن، عالی و دانی، امیر و فقیر، خاک سار و غلام مولا امام حسین (ع) می شوند و با ذکر مصیبت های آن حضرت به عزاداری و تعزیه خوانی می پردازند
در این بین حرکت راهپیمایی وار دسته ی عزاداری حسینیه ی اعظم زنجان در روز هشتم محرم سالهاست که شکوه و عظمت خاص خود را دارد و می رود تا سال به سال با افزایش خیل عظیم عزاداران شرکت کننده به عنوان بزرگترین مجمع عاشقان امامحسین(ع) در جهان شناخته شود. زنجان شهری است که جمعیت آن به پانصد هزار نفر نمی رسد اما سالهاست که در این دسته ی عزاداری بیش از صد هزار نفر شرکت می کنند. حضور زنان در حاشیه ی این مراسم به عنوان تماشاگر از مسائلی است که همه ساله چشم انداز ویژه ای را به این مراسم داده است .
لذا همواره این سوال مطرح است که چه علل و عواملی در علاقه و ارادات مردم به مراسم حسینیه ی اعظم زنجان وجود دارد؟ پیشینه تاریخی مسجد حسینیه ی اعظم و مراسم آن چگونه است؟ ساختار و شیوه های مدیریتی حسینیه ی اعظم زنجان به چه صورتی است؟ و آیا می‌توان راهکارها و مکانیزم‌هایی برای ارائه در شورای ثبت میراث معنوی کشور برای ثبت این مراسم ایجاد نمود ؟
این سوال وسوالات مشابه ، محققین این طرح را بر آن داشته است تا ضمن بررسی جامع در مورد خصوصیات این مراسم بپردازند.

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.