پنج شنبه, ۱ مهر , ۱۴۰۰ 16 صفر 1443 Thursday, 23 September , 2021 ساعت ×
پ
پ

۲- بررسی پیشینه تاریخی حسینیه ی اعظم زنجان:

۱-۲- موقعیت جغرافیایی حسینیه ی اعظم زنجان :

حسینیه ی اعظم زنجان و گرمابه تاریخی آن در جنوبی ترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محله ای معروف به همین نام واقع شده که در گذشته مشرف به دروازه ی جنوبی شهر – دروازه قلتوق – بوده است ، موقعیت مسجد، طول شمالی حداقل ۳۹ دقیقه و ۳۶ درجه و حداکثر۵۳ دقیقه و عرض جنوبی حداقل ۲۸ دقیقه و ۴۸ درجه و حداکثر ۳۵ دقیقه و ۹ درجه واقع شده است.

  تصویر ماهواره ای از موقعیت حسینیه ی اعظم زنجان

تصویر ماهواره ای از موقعیت حسینیه ی اعظم زنجان

 

  تصویر دورنمایی از موقعیت حسینیه ی اعظم زنجان

تصویر دورنمایی از موقعیت حسینیه ی اعظم زنجان

۲-۲- پیشینه تاریخی حسینیه ی اعظم زنجان :

مسجد حسینیه ی اعظم زنجان یکی از بناهای قدیمی و تاریخی زنجان می باشد ، که از قدیم مرکز تجمع عزاداران و حسینیان بوده است .

البته این بنا در هجوم حوادث زمان چندین بار تخریب و ویران بود ولی به دلیل ارادت خاص مردم منطقه در مراحل مختلف بازسازی و مرمت گردید.

بر مبنای مدارک تاریخی اکثر مساجد و تکایای زنجان دارای اسم از نظر وقف کننده ، سازنده و محله می باشد و این مکان تنها مکانی است که فاقد اسم از نظر شخص و محله ( در زمان گذشته) می باشد بنابراین با جرات می توان گفت که تنها مکان اصلی بعنوان تکیه و حسینیه ی عزاداری در شهر زنجان در طول تاریخ بوده است.

منابع مستند و مشخصی از تاریخ بنا و بانیان این محل در دست نیست لیکن اطلاعاتی که از تاریخ، فرهنگ شفاهی بدست رسیده حاکی از آن است که قدمت تاریخی مسجد به اوایل دوران صفویه و حتی قبل از آن یعنی به دوران نخستین اسلامی می رسد( البته در آن زمان بصورت تکیه ای بوده که بعد از بازسازی در دوران قاجار بافت مسجد نیز اضافه شده).

شواهد و مدارکی که این واقعیت را محقق می سازد شامل دو بخش می باشند :

۱-۲-۲- اسناد و مدارک تاریخی ( اسناد مکتوب) :

شواهد و مدارکی که این واقعیت را محقق می سازد (بر مبنای مدارک تاریخی ، مورخین و جغرافی دانان صدر اسلام می باشد) :

« وقتی دو برادر حسن و احمد از خاندان آل بویه بر بغداد تسلط یافتند المستکفی بیست و دومین خلیفه عباسی را معزول کردند حسن یکی از برادران ولایات همدان و زنجان را تصرف و حکومت اسلامی شیعی را در این ولایت بنا نهاد . آل بویه طبق روایات تاریخی ، مذهب تشیّع داشتند و آن را ترویج می کردند.صاحب بن عباد و دیگر علما و عرفا در زمان اینان به تدوین کتب خود پرداختند و دین و دانش در عصر آل بویه با هم سازش یافت . جمعیت اخوان الصفا در زمان آنان تشکیل پیدا کرد و حلقه های درس در مساجد ، تکایا و مشاهده و زوایا تشکیل شد و آموزش زبان عربی ، اخبار و احادیث و قرآن رواج یافت .»(http://www.zeynabieh-zanjan.com/)

مطابق با کتاب منم تیمور قدیمی ترین مسجد در زنجان مسجد میرزا مهدی (قائمی) که مختص سنیان و قدیمی ترین حسینیه ی تشیّع این حسینیه ی بوده است .( کتاب منم تیمور نوشته دکتر ذبیح اله منصوری)

حضور فقیه یگانه عصر علامه حلی در ایران و مرکز حکومت مغولان ( زنجان ) بانی خیر و برکت برای این شهر بوده است

با زمینه هایی که حاکم مغول برای وی به وجود آورده بود کمال بهره را برد و به دفاع از امامت و ولایت ائمه معصومین (ع) برخاست. از این رو بزرگترین جلسه مناظره با حضور اندیشمندان شیّعی و علمای مذاهب مختلف برگزار شد. از طرف علمای اهل سنت خواجه نظام الدین عبدالملک مراغه ای که از علمای شافعی و داناترین آنها بود برگزیده شد. علامه حلی با وی در بحث امامت مناظره کرد و خلافت بلافصل مولا علی (ع) بعد از رسالت پیامبر اسلام را ثابت نمود و با دلیل های بسیار محکم برتری مذهب شیعه امامیه را چنان روشن ساخت که جای هیچ گونه تردید و شبهه ای برای حاضر باقی نماند.

پس از جلسات بحث و مناظره و اثبات حقانیت مذهب اهل بیت عصمت و طهارت (ع) اولجایتو (حاکم عصر وی از پادشان مغول) مذهب شیعه را انتخاب کرد و به لقب «سلطان محمد خدابنده» معروف گشت.

پس از اعلان تشیّع وی، در سراسر ایران مذهب اهل بیت منتشر شد و سلطان به نام دوازده امام خطبه خواند و دستور داد در تمام شهرها به نام مقدس ائمه معصومین (ع) سکه زنند و سر در مساجد و اماکن مشرفه به نام ائمه مزین گردد.

علامه حلی پس از یک دهه تلاش و خدمات ارزنده فرهنگی و به احتزاز در آوردن پرچم ولایت و عشق و محبت خاندان طهارت (ع) در سراسر قلمرو مغولان در ایران، در سال ۷۱۶ ق. بعد از مرگ سلطان محمد خدا بنده، به وطن خویش سرزمین حله برگشت و در آنجا به تدریس و تألیف مشغول گردید و تا آخر عمر منصب مرجعیت و فتوا و زعامت شیعیان را به عهده داشت.

مطابق با این روایات در آن زمان حسینیه ی در اینجا برپا بوده است و منطبق بر نظر علامه در اینجا مراسم تعزیه برگزار می شده است.( کلیه مطالب از چند منبع مختلف که در آخر ذکر شده است)

کلاویخو در سفرنامه ی خود در سال ۸۰۰ هجری قمری در مورد زنجان می نویسد :

« این شهر در دشتی میان دو رشته کوه بلند که لخت و خالی از جنگل هستند قرار دارد . دیدیم که حصار شهر دیگر قابل تعمیر نیست اما در داخل حصار هنوز خانه ها و مساجد و تکایای بسیاری همچنان برپا بودند و در خیابان های آن نهرهای عالی می گذشت اما همه ی آنها اینک خشک و بی آب هستند .و…..» ( کلاویخو ، ۱۳۴۴، ص ۱۶۶)

شاردن در سیاحتنامه خود می نویسد :

«بزرگان صوفیه، حسینیه ها را محل برپا داشتن شعائر طریقت های شریف خود قرار دادند و در هر شهر حسینیه ای را برای برگزاری مراسم عزاداری قرار می دادند.»

اوژن فلاندن دانشمند و جهانگرد فرانسوی که در سال ۱۲۱۹ خورشیدی به زنجان وارد شده می نویسد :

« زنجان حاکم نشین خمسه که شامل یکصد دهستان می باشد . از حیث اهمیت متوسط است ، لیکن دیوارها و دروازه های شهر حالت خوشی ندارند. زنجان بازارهای بزرگ و وسیع و مساجد و تکایای بزرگی دارد و ….» (اوژن فلاندن ، ۱۳۵۶، ص ۹۳)

نیز از جمله اسناد مکتوب که اشاره مستقیم به تکیه حسینیه ی نموده :

اولین سند مکتوب که با مهر (حاج میرزا لطف الله شیخ الاسلام وآخوند ملا کاظم )ممهور شده صفر المظفر ۱۲۹۵ هجری قمری را نشان میدهد که در زیر وقفنامه دو شخص خیر و نیکو کار بنام های (حاج میرزا محمد نقی و حاج میرزا بابایی) تاجر که دو باب دکان را وقف صحیح شرعی نموده اند آمده است.در این وقف نامه قید شده با اطلاع عالیجناب (آخوند ملا علی اصغر روضه خوان ) در راه جناب ابی عبدالله الحسین (ع)در تکیه حسینیه ی خرج و احسان نمایند از اول ماه محرم تا دوازدهم محرم هر قسم مصلحت بداند صاحب اختیار است.

دومین سند مکتوب که با مهر آقای (عبدالرحیم مجتهد و آقا سید علی و آقا شیخ ابراهیم) ممهور شده مربوط به تاریخ شوال ۱۳۲۲ هجری قمری است که شخصی بنام (حاج محمد هاشم شریف العلماء از روحانیان و شاگردان برجسته آخوند ملا علی قارپوزآبادی و از خاندان خطیبی های زنجان بوده است) وقف صحیح شرعی و حبس مخلد نموده همگی مساحت ششدانگ و یک شعیر و دو ثلث شعیر قریه ده جلال از قراء سجاسرود خمسه را با کافه توابع و ملحقات و مزارع مائیه و دعیه و مراتع و معالف وبسائین و میاه و عیون و انهار و املاک …. و عمارات و محل اکداس و طراقین بر حضرت سیدالشهدا ارواح العالمین له الفداء.

البته قابل ذکر است که نامبرده این روستا را به مساجد و مدارس واقعه در ذیل که در دارالسعاده زنجان واقع است وقف نموده است.این مساجد و مدارس عبارتند از :

مدرسه و مسجد رضوانمعان المغفور (آخوند ملا علی) اعلی الله مقامه الشریف

مدرسه و مسجد رضوان مکان المبرور (آقا سید فتح الله) طاب ثراه

مدرسه و مسجد مقابل حمام (حاجی داداش) در راسته بازار

مدرسه و مسجد حسینیه ی

مدرسه و مسجد (ملا محمد علی)

آنچه در اینجا قابل توجه است اینکه در سال ۱۳۲۲ هجری قمری حسینیه ی اعظم هم مدرسه بوده هم مسجد. زیرا واقف در توضیحاتی که در وقفنامه داده آورده است که متولی ، منافع قریه مذکور را در وهله اول به تعمیرات مدارس و مساجد اشاره شده و تامین آب آنها به مصرف برساند و نَه عشر دیگر را به حضرات طلاب محصلین ساکنین در حجرات هر مدرسه بپردازد آنهم از قرار هر حجره سه نفر طلبه. در ضمن مشروط به اینکه هر طلبه بیش از یکماه در خارج مدرسه نماند و اگر بیرون رود و برگردد باید لااقل دو ماه تمام در حجره خود مقیم باشد تا شهریه دریافت نماید.

سومین سند مکتوب، که در دست آقای یوسف محسن اردبیلی می باشد بیانگر آن است که مسجد و مدرسه حسینیه ی که یکی از مساجد و مدارس قدیمی زنجان بوده در فتنه بابیه تخریب شده و در نیمه دوم قرن سیزدهم به علت خراب بودن مورد استفاده قرار نمی گرفته، سپس فردی به نام میرزا علی اشرف خان خطیب لو مقتول به سال ۱۳۳۱ ه. ق با هزینه خود آن را تعمیر و راه اندازی کرد ولی مدرسه آن که در فتنه بابیه تخریب شده بود به حالت خرابه باقی ماند و سپس از بین رفت. ( فرهنگ زنجان ، زندگانی و آثار ملا علی قارپوزآبادی ، یوسف محسن اردبیلی، شماره ۲۶-۲۵ . همچنین طی صحبتی که با آقای اردبیلی شد ایشان بیان کردند که سند مذکور در دست ایشان می باشد. )

منبع:سایت حسینیه اعظم زنجان

پژوهش پیرامون دهمین میراث معنوی کشور

پژوهشگر: نجفی

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.